İslam Öncesi Dönemde Türklerde Tanrı Kavramı

 

Photo by Sam Kolder on Pexels.com

Tanrı anlayışı, İslam öncesi dönemde kavramsal olarak ‘’Kök Tengri’’  anlayışına dayanır. Kök Tengri hem gökyüzü hem tanrı anlamına gelmektedir. Bu bağlamda Kök Tengri iki şeyi ifade eder. Bunlardan ilki İslam öncesi dönemde kabul olan en üstün ve en ulvi olan tanrının gökyüzünün en üst katı olan 9. katta olduğu anlayışıdır. İkincisi ise Gökyüzünün kendinin de tanrısal bir niteliğe sahip olmasıdır. Tanrı ile gökyüzü arasında bir bağ oluşturulmuştur. Bu bağ antik dönemde, İslam öncesi orta çağ ve modern döneme kadar devam etmiştir.

Tanrı gökyüzü ve göksel yarı tanrıların küreye, daireye benzetilmiştir. Bunun en birincil sebebi klasik matematik ve doğa felsefesidir. Tanrının diğer her şeyden ayıran iki özelliği vardır;  mükemmellik ve süreklilik. Mükemmel oluşu kendine yetiyor olması ve kendi kendine var olarak, tamlık ve yetkinlik özelliklerini taşıyor oluşundandır. Sürekli olması ise oluş (kevn) ve bozuluşa (fesat) kavramlarına dahil olmamasıdır.  Tanrının küreye benzetilmesinin sebebi ise klasik matematikte en mükemmel ve sürekli olmasından ötürüdür. Klasik fizikte dairesel hareketin tam, mükemmel oluşu ve başlangıç ile bitiş noktasının aynı oluşu, doğrusal hareketin ise eksik ve nakış olması tamamlanmasının mümkün olmayışıdır. Tanrıyı küre olarak ele alıp süreklilik açısından açıklayacak olursak düzleme bir noktadan değdiğinde düzleme dahil değildir. Zaten düzleme dahil olan her şey oluş ve bozuluşa dahildir. İkinci bir noktaya hareket ettiğinde ilk noktadan ayrılır yani süreklilik var. Doğru ise düzleme iki değdiğine göre oluş ve yok oluşa dahildir.

Orhun yazıtlarına göre bakacak olursak Kök Tengri’nin iki özelliğinden bahsedilir: Yaratma ve Müdahale. Kök Tengri’nin gökyüzü ve yeryüzü arasındaki her şeyi yarattığını, var ettiğini söyler fakat bunun yoktan var etme mi yoksa var olana şekil verme mi söylemez, belirsizdir. Müdahale etme ise Bilge Kağanın Kağanlık mevkisine getirilmesi ve Göktürk Devletini yönetilmesi yetkisinin verilmesinin Kök Tengri tarafından olduğu söylenir. Bu yarı tanrısal güçlerle paylaşıldığı anlaşılır. Örnek olarak ise anne karnında çocuğu besleme görevi Tengri tarafından Umay’a verilir.  Yine bu yazıtlarda doğa olaylarının sonsuz olan tanrı tarafından gerçekleştirildiği söylenir.

Bir Cevap Yazın